شعر , ادبیات یلدا درنه گی

آموزش به زبان مادری نقش عمده ای در یادگیری مفاهیم علمی و نظری دارد . محققان بسیاری آموزش به زبان مادری را در بالا بردن یاد گیری کودکان ونیز شکل گیری وتكامل هویت ملی شان فوق العاده موثر دانسته اند. در این خود آموز برآنیم آموزش به زبان ترکی آذربایجانی را بصورت کاملا ساده و صرفا جهت خواندن و نوشتن این زبان جهت استفاده عزیزان ارائه نمائیم.

آموزش به زبان مادری نقش عمده ای در یادگیری مفاهیم علمی و نظری دارد . محققان بسیاری آموزش به زبان مادری را در بالا بردن یاد گیری کودکان ونیز شکل گیری وتكامل هویت ملی شان فوق العاده موثر دانسته اند. در این خود آموز برآنیم آموزش به زبان ترکی آذربایجانی را بصورت کاملا ساده و صرفا جهت خواندن و نوشتن این زبان جهت استفاده عزیزان ارائه نمائیم.

تقسیمات زبان

زبانهای دنیا براساس ساختارشان به گروههای متفاوتی تقسیم می شوند

- تک هجایی

- قالبی

- التصاقی

- تحلیلی

زبان ترکی جزو زبانهای پسوندی (التصاقی) بشمار می رود. در زبان ترکی ریشه کلمه تغییر پیدا نکرده و ریشه پیشوند و میان وند نمی پذیرد و پسوند با الصاق شدن به آخر ریشه حالتهای دستوری متفاوتی به کلمات می دهد.

برای مثال ریشه " داغ" می تواند پسوند های متفاوتی بخود بگیرد:

داغ = داغچی – داغا – داغدان – داغلار – داغدا – داغلاردا – داغچی لاردان

Dağ dağçı – dağa – dağdan – dağlar – dağda – dağlarda – dağlılardan-

چنانچه مشاهده می شود ریشۀ (kök) داغ ثابت بوده ولی پسوندها(ək) معانی آنرا تغییر داده اند .

زبان فارسی دارای هر سه حالت یعنی پیشوند – میانوند و پسوند است و در این زبان ریشه ثابت نمانده ودر حالات دستوری متفاوت شکل خود را تغییر می دهد.

چنانچه دیدیم زبان ترکی فقط پسوند بخود می گیرد و به همین جهت در گروه زبانهای پسوندی (التصاقی) قرار می گیرد .

الفبا

الفبا اشارتی قراردادی هستند برای نشان دادن صداها. الفبایی که ترکی آذربایجانی را بتوان به آسانی نوشت وخواند الفبای لاتین است .

در زبان ترکی آذربایجانی 32 حرف وجود دارد که تقریبا هر حرف آن بیانگر یک صدا می باشد . همانطوریکه میدانیم در زبان انگلیسی بعضا چند حرف بیانگر یک صدا می باشد

مثل : (ش = sh) (چ = ch) و ...

و درزبان فارسی برای یک صدا چند حرف وجود دارد

مثل : (S= س – ث – ص ) یا (Z= ز – ض – ظ – ذ) ویا (T = ت – ط )

اما در زبان ترکی آذربایجانی هر حرف بیانگر یک صدا و هر صدا بیانگر یک حرف می باشد .

زبان مادریمان به سبب تفاوتهایی که از نظر تلفظ و نوع صدا ها با الفبای عربی (به غلط این الفبا را فارسی می نامند) دارد خواندن و نوشتن با این الفبا را برایمان مشکل کرده است .

وجود صداهایی چون (خودم-Ö = Özüm) ، (عدد 3Ü = Üç -) ، ( خوشمزه- I = Dadlı)

که در عربی وفارسی وجود ندارند ونیز مشکلات فراوان دیگر نوشتن وخواندن به الفبای عربی را مشکل کرده است. الفبای لاتین این مشکلات را برایمان حل کرده است .

برای برطرف کردن مشکلات نوشتن به زبان ترکی آذربایجانی با الفبای عربی ناچاراً از اشاراتی استفاده می کنند.

به جدول الفبای ترکی آذربایجانی توجه کنید:

(ö = اؤ) - (ü = اوˇ) - ( o= او ) - ( u= اوُ )

حروفی که اغلب با تلفظ و شناخت آنها با مشکل بر می خوریم را با مثالهایی تمرین می کنیم.

Ö = özüm (خودم)- ölüm (مرگ) ördək (اردک) - çörək (نان) - ölkə (کشور )

Ü = üç (3) - güc ( قدرت) - üzüm (انگور) - üzmək (شنا کردن)

O = on (10) - orda (در آنجا) - doldur (پر کن) - sol (چپ)

U = uşaq (کودک) - uç (پرواز کن) - un (آرد) - burda (در اینجا)

I = aydın (آیدین) - axdı (جاری شد)- baxdım(نگاه کردم)

İ = bildim (دانستم) - sil (پاک کن ) - dil (زبان) - iş (کار)

Y = yarı (نصف) - yay (تابستان) - yer (یئر) - yol (راه)

قانونمند بودن زبانمان نوشتن و خواندن به این زبان را بسیار آسان کرده است.

قانون هماهنگی اصوات (Hava yasası)

زبان ترکی آذربایجانی یکی از با قاعده ترین زبانهای دنیا می باشد که تقریبا استثنایی در حالات دستوری آن مشاهده نمی شود.

یکی از قوانین دستوریی که زبانمان را با دیگر زبانها متفاوت کرده ، قانون هماهنگی اصوات میباشد. این قانون شگفت انگیز ما را در نوشتن املایی زبانمان کمک بسیاری می کند.

در زبان ترکی آذربایجانی برخلاف زبان عربی وفارسی بجای 6 حرف صدادار 9 حرف صدادار وجود دارد.

در زبان ترکی آذربایجانی حروف (- ü a - e - ə - ı - i - o - ö - u) صدادار هستند .

حروف صدادار حروفی هستند که در هنگام تلفظ آن حروف هوای خارج شده از ریه ها بدون برخورد با مانعی به بیرون می آید و گلو ، زبان ولب مانعی برای خروج صدا ایجاد نمی کند . در تلفظ این 9 حرف صدا بدون برخورد با هیچ مانعی به بیرون می آید و به همین جهت آنها را حروف صدادار می گویند ولی در 23 حرف دیگر هنگام تلفظ حروف صدا با موانعی برخورد می کند . تفاوت دیگر این دو گروه در آن است که حروف صداردا به تنهایی قابل ادا کردن هستند ولی حروف بی صدا باید همراه یک حرف صدادار ادا شوند. برای مثال در تلفظ حرف O هیچ مانعی بر سر راه هوای خارج شده نیست اما در تلفظ حرف B لب مانع خروج هوا می شود ونیز حرف O به تنهایی ادا می شود ولی حرفB باید همراه یک حرف صدادار که معمولا (ı) هست ادا می شود.حروف صدادار زبانمان به دو گروه خشن (قالین) و ظریف (اینجه) تقسیم می شوند از 9 حرف صدادار 5 تای آن ظریف و 4 تای آن خشن هستند. شما باید این تقسیم بندی را به خاطر بسپارید.

طبق قانون هماهنگی اصوات کلمات ترکی یا تشکیل یافته از حروف صدادار خشن هستند و یا متشکل از حروف صدادار ظریف . بنابراین کلمه ای در زبانمان نداریم که در آن کلمه از هر دو گروه یعنی حروف صدادار خشن و ظریف استفاده شود . این قانون دقیق و شگفت انگیز تعجب زبانشناسان را به خود جلب کرده است. با کمک قانون هماهنگی اصوات نوشتن زبانمان به مقدار زیادی آسان می شود زیرا در نوشتن کلمه ای اولین حرف صدادار مشخص می کند که از کدام گروه (خشن یا ظریف) می باشد و ما تا آخر کلمه از همان گروه استفاد خواهیم کرد.

مثال :

در این کلمات ازحروف صدادار خشن (قالین) استفاده شده است.

alardım (می خریدم) – boşladım – (رها کردم) – sular ( آبها) soruşmuşdum (پرسیده بودم)

در این کلمات ازحروف صدادارظریف استفاده شده است.

bilmək (دانستن) – böldüm (تقسیم کردم) – eşitməmişdim (نشنیده بودم) gələcək(آینده)

قانون مذكور مخصوص زبان ترکی است توجه داشته باشید که این قانون در کلمات بیگانه و در کلمات ترکیبی زبان خودمان و همچنین بعضی از اسمهای خاص مثل ceyran- iylan صدق نمی کند.

بعنوان مثال در کلمه insan این قاعده بخاطر اینکه کلمه ای غیر ترکی است رعایت نشده است و حرف ظریف (i) با حرف خشن (a) در یک کلمه بطور یکجا آمده است و همینطور در کلمه Azərbaycanچون کلمه ای است که از ترکیب 4 کلمه بوجود آمده قاعده رعایت نشده است .

زبانهای زنده دنیا کلماتی را از یکدیگر به عاریت می گیرند و این یک واقعییتی است اجتناب ناپذیر بطور نمونه تعداد کلماتی که از دیگر زبانها به زبان فارسی وارد شده است بسیار زیادمی باشد، زبان مادری ما هم کلماتی از زبانهای دیگر پذیرفته است و در عین حال کلمات زیادی از زبان مادریمان

در دیگر زبانها مورد استفاده قرار می گیرد. ما باید توجه داشته باشیم که ورود بیش از حد کلمات دیگر به زبانمان می تواند ما را به وضعیتی دچار کند که امروزه زبان فارسی به آن دچار شده است و

از طرفی باید بدانیم کلماتی که از دیگر زبانها به زبانمان وارد شده دچار تغییراتی شده اند و طبق قانونهای حاکم بر زبانمان آن کلمات را پذیرفته ایم برای مثال کلمات مَحمود (məhmud) و جَمال (cəmal) که در آنها قوانین حاکم بر زبانمان رعایت نشده در هنگام ورود به زبانمان دچار تغییراتی می شوند و به (mahmut) و (camal) تغییر شکل می یابند.

تلفظ متفاوت کلمات توسط ترک زبانان با تلفظ ملتهای دیگر ساکن ایران گاه موجب تمسخر ابلهانۀ نژادپرستانی قرار می گیرد که از قوانین حاکم بر زبانمان بی خبرند و در ذهن مسمومشان تلفظ متفاوت را به حساب ناتوانی ملتمان در تلفظ کلمات می گذارند. حال اینکه قوانین دقیق حاکم بر زبانمان که مایه بسی مباهات است کلمات بیگانه را تا جایی که امکان دارد با قوانین خودش منطبق می کند.

قانون اویقارلیق

علاوه بر قانون هماهنگی اصوات قانون دیگری بنام قانون اویقارلیق در زبان مادریمان وجود دارد که قطعییت قانون هماهنگی اصوات را ندارد . در این قانون حروف صدادار بسته به حالت لبهلایمان در هنگام تلفظ حرف طبقه بندی می شود . اگر لبانمان هنگام ادای حروف به حالت دایره در بیاید به این گروه گروه دوداقلانان و اگر لبانمان حالت کشیده به خود بگیرد به این گروه از حروف دوداقلانمایان می گوییم.

طبق این قانون اگر اولین حرف صدادار کلمه ای از گروه دوداقلانان باشد معمولا حروف صدادار بعدی نیز از همین گروه خواهند بود و برعکس اگر اولین حرف صدادار کلمه ای از گروه دوداقلانمایان باشد معمولا حروف صدادار بعدی نیز از همین گروه خواهند بود. لازم به یاد آوری است که این قانون قطعییت قانون هماهنگی اصوات را ندارد.

مثال :

dodaqlanan qonşu – ölüm yoxdur

dodaqlanmayan başladım- dəniz - əkinçi

نکته : هرگاه حرف (Q - q) ما بین دو حرف صدادار قرار بگیرد تبدیل به حرف (Ğ-ğ) می شود.

مثال :

uşaq + a uşağa

qaçaq + ı qaçağı

dodaq + ım dodağım

نکته:

اگر حرف (ک) ما بین دو حرف صدادار قرار بگیر به حرف (ی) تبدیل می شود.

مثال :

birlik + i birliyi

birlik + ə birliyə

نكته:

حرف (غ) در اول كلمات تركی نمی اید و کلمات بیگانه ای که با حرف (غ) شروع می شود هنگام استفاده از این نوع کلمات حرف (غ) به حرف (ق) تبدیل می شود .

مثال :

ğulam qulam

ğəm qəm

پسوندها

زبان ترکی به دلیل قرار گرفتن در گره زبانهای پسوندی (التصاقی) دارای پسوند های بسیار است . توجه داشته باشید که یک ریشه می تواند چندین پسوند به خود بگیرد.

مثلاً ریشۀ ((su در کلمۀ مقابل سه پسوند بخود گرفته su la mış dım (آب پاشی کرده بودم) ویا کلمۀ dağ çı lar dan dır mı? (آیا از کوهنوردان است؟) پنج پسوند دارد.

در ذیل برخی از پسوندها جهت استفاده عزیزان ارائه می شود.

پسوند جمع :

ما با توجه به ظریف یا خشن بودن حروف صدادار کلمه از دو پسوند (lar) و (lər ) یکی را برای جمع بستن کلمات انتخاب می کنیم . اگر کلمه دارای حروف صدادار خشن (قالین) باشد با پسوند lar) ) جمع بسته می شود و اگر کلمه دارای حروف صدادار ظریف (اینجه) باشد با پسوند (lər) جمع بسته می شود.

مثال :

cücələr – serçələr – dillər – göbələklər - kəpənəklər

qoyunlar – babalar – almalar – dovşanlar – buludlar

نکته : در کلمات بیگانه ای که بدون رعایت قانون هماهنگی اصوات وارد زبانمان شده اند پسوند ها با توجه به آخرین هجای کلمه شکل می گیرند.

مثال :

کلمه کیتاب kitab)) با توجه به اینکه آخرین هجا از گروه خشن (قالین) می باشد با پسوند های گروه خشن (قالین) بایستی همراه شود.

kitaba- kitablar – kitabım- kitabçı - ...

پسوند شرط:

ما با توجه به ظریف یا خشن بودن حروف صدادار کلمه از دو پسوند (sa) و (sə ) یکی را برای شرطی کردن کلمات انتخاب می کنیم . اگر کلمه دارای حروف صدادار خشن (قالین) باشد با

پسوندsa)) شرطی می شود و اگر کلمه دارای حروف صدادار ظریف (اینجه) باشد با پسوند (sə) شرطی می شود.

sa = qalsa (اگر بماند) – soruşsa (اگر بپرسد)

sə = getsə (اگر برود) – bilsə (اگر بداند)

پسوند سوال:

ما با توجه به ظریف یا خشن بودن حروف صدادار کلمه(قانون هماهنكی اصوات) و نیز قانون اویقارلیق از پسوند های (mi-mı-mü-mu) استفاده می کنیم .

مثال:

mi = gedirsənmi? (آیا می روی)

mı = qalırsanmı ? (آیا می مانی)

mü = sürdünmü ? (آیا راندی)

mu = susdunmu ? (آیا ساکت ماندی)

پسوند نسبت دادن:

ما با توجه به ظریف یا خشن بودن حروف صدادار کلمه و نیز قانون اویقارلیق از پسوند های

(ci-cı-cü-cu-çi-çı-çü-çu) استفاده می کنیم .

ci= öyrənci (دانش آموز)

cı = aparıcı (مجری)

cü = sürücü (راننده)

cu = soyuducu (یخچال)

çi = çörəkçi (نانوا)

çı = dağçı (کوه نورد)

çü = sözcü ( سخنگو)

çu = topçu (توپچی)

پسوند سَلب

ما با توجه به ظریف یا خشن بودن حروف صدادار کلمه(قانون هماهنكی اصوات) و نیز قانون اویقارلیق از پسوند های (sız-suz-süz-siz) استفاده می کنیم .

مثال:

sız = dadsız ( بی طعم)

suz = duzsuz (بی نمک )

süz = köksüz ( بی ریشه)

siz = qəmsiz ( بی غم)

به سبب قرار گرفتن زبان ترکی آذربایجانی در گروه زبانهای پسوندی پسوند های زیادی در این زبان وجود دارد که ما به چند نمونه از آنها اشاره کردیم در ذیل چند نمونه از پسوند های دیگر آورده شده است.

səl – sal – cül - cil – lıq – liq – lik – luk – lük – im – ım – um – üm – in ın – siz – sız – suz – süz – ın – ı – a – lar – lər – maq – mək – mə - ma – lı – lu – lü – li – liş - lıq .......

هجا

هجا یا همان بخش عبارت است از بخشی از کلمه که در آن یک حرف

صدادار وجود دارد بعبارت دیگر اگر بخواهیم بدانیم کلمه ای ازچند هجا یا بخش تشکیل شده است کافی است تعداد حروف صدادار آنرا بشماریم .

مثال :

( dolanmamışdım گردش نکرده بودم) = 5 حرف صدادار نشانگر 5 هجایی بودن کلمه است

نكته:

حروف (o-ö-e) فقط در هجای اول كلمات جای میگیرند و دركلمات بیگانه ای كه این قاعده رعایت نشده تغییراتی روی میدهد.